Олунньу 17 күнүгэр СӨ ситэриилээх былааһын 2025 сыллааҕы үлэтин отчуоттуур мунньахтара Баахынай уонна Бэстээх нэһилиэктэригэр ыытылыннылар. Бу дьоһун тэрээһиннэри СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин бастакы солбуйааччы Дмитрий Садовников салайааччылаах 16 киһилээх үлэлиир бөлөх икки нэһилиэги хабан ыытта. Отчуоттуур мунньахтар бастаан Баахынай нэһилиэгиттэн саҕаланнылар. Лииндэ нэһилиэгин олохтоохторо ыалдьыттары эбэҥки норуотун сиэринэн ыраастаныы, күндүлээһин сиэринэн-туомунан көрүстүлэр. «Гарпанча» оҕо фольклорнай ансаамбыла хотугулуу ырыаны толорон кэлбит дьон биһирэбилин ылла.
Отчуоттуур мунньах «Сайдам» сынньалаҥ киинигэр буолла. Мунньах иннинэ үтүө үлэлэрин иһин нэһилиэк бастыҥ үлэһиттэрэ Өрөспүүбүлүкэ үрдүкү наҕараадаларынан уонна Бочуотунай грамоталарынан бэлиэтэннилэр. Бырабыыталыстыбатын бастакы солбуйааччытын Дмитрий Садовников махтал суругун Степан Антонов тутта, анал бэлиэлээх СӨ Тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин Бочуотунай грамотатынан Дария Николаева наҕараадаланна. СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин Бочуотунай грамотатын Виктор Владимиров, СӨ Үөрэҕин уонна наукатын министиэристибэтин махтал суругун Изабелла Петрова туттулар. СӨ олох-дьаһах, хомунаалынай хаһаайыстыба уонна энергетика министиэристибэтин Бочуотунай грамотатын Александр Николаевчи Петров, СӨ Үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэтин махтал суругун Айталина Ксенофонтова уонна Снежанна Руфова ыллылар. СӨ Арктика сайдыытын уонна Хотугу норуоттар дьыалаларын министиэристибэтин Бочуотунай грамотата Николай Антоновка, онтон махтал суруга Яков Софроновка бэрилиннэ.
Мунньахха мустубут дьон Өрөспүүбүлүкэ салалтатын ааспыт сыллааҕы үлэтин түмүгүн истэн, кэлэр кэм былааннарын туһунан сиһилии билистилэр. Үлэлиир бөлөх нэһилиэк олохтоохторун кытта аһаҕас кэпсэтиини ыытан, кинилэри толкуйдатар кыһалҕаларын, этиилэрин иһиттилэр.
Оскуола тутуута – сытыы боппуруос
Олохтоохтору долгутар сүрүн боппуруоһунан үөрэх эйгэтэ буолла. Лииндэ оскуола-уһуйаанын директора Аэлита Николаева бүгүҥҥээҥҥэ диэри быһаарыллыбатах кыһалҕаны эттэ.
«Эргэ оскуола көтүрүллүбүтүттэн 1986 сылтан биһиги нэһилиэкпитигэр саҥа оскуола тутулла илик. Билигин интернат буолан турбут эргэ дьиэҕэ оскуола базаланан үлэлиир. Бу дьиэ аныгы үөрэх ирдэбилигэр эппиэттээбэт уонна үөрэх хаачыстыбатыгар дьайар. Онон СӨ салалтатыгар бу боппуруоһу түргэнник быһаараргытыгар ыҥырабыт», — диэтэ Аэлита Николаева.
Дмитрий Садовников бу этиигэ маннык хоруйдаата: «Мин үһүс сылбын эһиги оройуоҥҥутугар отчуоттуур бөлөҕү салайан илдьэ сылдьабын уонна ханнык объектар тутулла иликтэрин, туох кыһалҕа баарын бэркэ өйдүүбүн. Ол эрээри, Анал байыаннай дьайыы кэмигэр үп-харчы өттүнэн эмиэ кыһалҕалар бааллар. Ол да буоллар, Лииндэ нэһилиэгэр оскуола-уһуйаан тутуллуута СӨ “Развитие образования РС(Я)” диэн программаҕа 10 миэстэҕэ турар. Үөрэҕинэн-билиитинэн дьарыктанар, талааннаах оҕолоргутунан киһи үөрэр», — диэн бэлиэтээтэ.
Ыраах сытар хоту улуустарга буоларын курдук кэлии специалистары дьиэнэн хааччыйыы боппуруоһа сытыытык турар. Онуоха тутуу миниистирин солбуйааччы Евгений Афанасьев иһитиннэрдэ: «Бүгүн оройуон уонна нэһилиэк баһылыктара буолан урукку сылларга кэлии специалистарга диэн ананан тутуллубут дьиэ көҥдөйүн көрдүм-иһиттим. Манна инникитин ититэр ситимҥэ холбонуу, капитальнай өрөмүөн ыытыы үлэтэ наадатын эттилэр уонна түргэнник олоххо киллэрэргэ хайдах дьаһыныахха сөбүн ыйыттылар. Бастатан туран бу дьиэ докумуона ситиэн наада, инникитин бу боппуруоһу быһаарыахпыт уонна олоххо киллэриэхпит».
Сибээс хаачыстыбата олохтоохтору долгутар
Кэпсэтии саҕаланыытыгар интернет ситимин мөлтөх хаачыстыбата сытыытык турда. «Ростелеком» хампаанньа хаачыстыбата суох оҥорбут оптоволокно ситимин түмүгэр интернет быстах-быстах үлэлиирэ олохтоохторго элбэх эрэйи үөскэтэр. Онуоха, оробуочай бөлөҕү кытта кэлэ сылдьар «АрктикТелеком» АХ генеральнай директора Андрей Колесник маннык хоруйдаата.
«Биһиги тэрилтэбит сакаасчыт буолар, онтон «Ростелеком» хампаанньа толорооччу. Бу хампаанньа “Синергия Арктики” федеральнай программанан 2023 сылтан оптоволоконнай ситими Бүлүү улууһун Киров нэһилиэгиттэн тардан 2024 сыл олунньутугар сибээһи холбообута. Ол эрэн толорооччу хампаанньа үлэтин хаачыстыбата суох оҥорбутунан сибээстээн интернет ситимэ харгытааһыннаахтык үлэлиир. Онтон сылтаан биһиги клиеннарбыт харгыстары көрсөллөр. Былырыын ахсынньыга биһиги тэрилтэбит «Ростелеком» хампаанньаны суукка биэрэн турар. Онон суут быһаарыы ылыннаҕына бу тэрилтэ холтууралаан оҥорбутун сөргүтүөхтээх. Биһиги үлэ хаачыстыбалаахтык оҥоһулларын ирдэһиэхпит уонна интернет ситимэ үчүгэйдик үлэлиирин ситиһиэхпит. Массыынанан айаннаан иһэн бэйэм илэ харахпынан көрдүм. Интернет үлэлээбэтэх күннэрин биһиги тэрилтэбит абоненнарыгар сөпкө ааҕан, төлөбүрүн кыччатарга бэлэм, баһаалыста биһиэхэ тахсын. Биһиги тэрилтэбит үлэһиттэрэ соторутааҕыта кэлэн оптоволокнону көрөн барбыттара, хомойуох иһин эбийиэк биһиэхэ толору тутарылла илик, онон биһиги специалистарбыт алдьаныы биричиинэлэрин толору билбэттэр. «Ростелеком» хампаанньа бу күннэргэ алдьаммыт ситимин оҥоруом диэн эрэннэрэр, ол кэннэ дьиэтээҕи интернет холбонуоҕа. Ол эрээри, сайыҥҥы кэмҥэ хаачыстыбата суох оҥорбут учаастактарын көннөрөн, ситим быстыыта тохтуохтаах, биһиги ону ирдиибит”.
Нэһилиэк сайдыытыгар үп-харчы кырыымчыга
Нэһилиэк иһинээҕи суоллары тутууга уонна минерализованнай балаһаны оҥорууга анал тиэхиньикэ тиийбэтин кыһалҕата көтөҕүлүннэ. Нэһилиэк дьаһалтата «Олохтоох көҕүлээһиннэри өйөөһүн» барылга киллэрэн көрбүт да, үбүлээһин тиийбэтинэн сибээстээн, аккаас кэлбит. Дмитрий Садовников анал тиэхиньикэни биэрэр өҥө билиҥҥи кэмҥэ ханнык да уоргаҥҥа барыллыбатаҕын быһаарда, үп-харчы кырыымчыгынан бу үлэ тохтотуллубутун эттэ. Бу кыһалҕа протоколга киирдэ.
Иһэр уу уонна доруобуйа харыстабыла
Нэһилиэккэ иһэр уу хаачыстыбатын кыһалҕата эмиэ сытыытык турбута бэлиэтэннэ. Онуоха Дмитрий Садовников олохтоох дьаһалтаҕа «Сахафильтр» тэрилтэ нөҥүө ууну ыраастыыр стационарнай фильтры туруорары сүбэлээтэ, бу тэрил 200-300 нэһилиэнньэлээх бөһүөлэктэри хааччыйар кыахтааҕын ыйда. Доруобуйа харыстабылын өттүнэн олохтоохтор «мобильнай быраастар» биригээдэлэрэ кэлэн үлэлииллэрин үрдүктүк сыаналаатылар, махталларын тиэртилэр, ону тэҥэ тиис быраастарын күүтэллэрин эттилэр. Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ Раиса Попова быйыл муус устар ыйга тиис быраастара былаан быһыытынан кэлиэхтэрэ диэн эрэннэрдэ.
Тыатааҕы уонна сибээс сайдыыта
Бөһүөлэк таһыгар тыатааҕы мэнээктиирэ элбээбитэ этилиннэ, нэһилиэккэ киирэрэ кутталлаах буолбута бэлиэтэннэ. Экология министиэристибэтин бэрэстэбиитэлэ Николай Никитин: “Адьырҕалар элбээһиннэрэ дьон олоҕор быһаччы кутталы үөскэтэринэн сибээстээн, бултааһыҥҥа көҥүлү босхо биэрэр буоллулар. Бу хайысхаҕа тустаах үлэ ыытыллар,” – диэн быһаарда. Олохтоохтор 4G ыстандаартаах төлөпүөн ситимин хаһан холбонуоҕун ыйыттылар. Нэһилиэк баһылыга Николай Антонов быйыл “Ростелеком” ПАО мобильнай ситим базовай ыстаансыйатыгар холбонон үлэлиир Теле2 оператордаах төлөпүөн ситимин быйыл сайын киириэхтээҕин биллэрдэ. Маннык ситим Бэстээх нэһилиэгэр номнуо үлэлиир. Кэлэр кэмҥэ атын төлөпүөн оператордара сөбүлэҥ түһэрсибит түгэннэригэр, бу нэһилиэктэргэ кинилэр эмиэ үлэлииллэрэ былааннанар.
Түмүк уонна инники кэскил
Отчуот түмүгүнэн олохтоохтор СӨ бырабыыталыстыбатын ааспыт сыллааҕы үлэтин биһирээтилэр. Маннык көрсүһүүлэр дьон уонна былаас икки ардыларыгар чугас ситими олохтуурга, дьону толкуйдатар ыйытыыларга хоруйдары биэрэргэ улахан суолталаахтар. Отчуоттуур мунньахтар кэлэр сылларга нэһилиэктэр сайдыыларыгар тирэх буолуохтара диэн эрэнэбит.